Có những điều chỉ khi lớn lên ta mới hiểu về Hoàng Tử Bé
Có những cuốn sách ta đọc một lần rồi nhớ mãi. Và cũng có những cuốn sách, khi đọc lại sau nhiều năm, ta chợt nhận ra rằng: có lẽ thứ đã thay đổi nhiều hơn cả cuốn sách chính là chúng ta.
Hoàng Tử Bé là một trong số đó. Thoạt nhìn, tác phẩm kinh điển của Antoine de Saint-Exupéry dường như đơn giản đến mức khó tin. Một cậu bé hoàng tử rời hành tinh của mình, đi qua nhiều hành tinh khác nhau, gặp những người lớn kỳ lạ, rồi đến Trái Đất và gặp một chú cáo, một bông hoa hồng cùng một người phi công đang mắc kẹt giữa sa mạc.
Trông nó giống một câu chuyện dành cho trẻ em. Nhưng khi đọc lại lúc trưởng thành, mọi thứ dường như có chút khác đi. Những hành tinh ấy không còn chỉ kỳ quặc và thú vị. Những người lớn cũng không còn hoàn toàn xa lạ. Và những cuộc trò chuyện tưởng như đơn giản lại bắt đầu khiến ta thấy quen thuộc đến kỳ lạ.
Bỗng nhiên, một câu chuyện về một cậu bé hoàng tử lại trở thành một câu chuyện về chính chúng ta.
Những người lớn trong câu chuyện thực ra không hề xa lạ
Một trong những điều đáng nhớ nhất ở Hoàng Tử Bé là những người lớn mà cậu gặp trong hành trình của mình. Có Nhà Vua, người muốn cai trị mọi thứ. Có Người Tự Phụ, luôn muốn được ngưỡng mộ. Có Người Uống Rượu, mắc kẹt trong chính vòng lặp mà mình không thể thoát ra. Có Nhà Buôn, miệt mài đếm những vì sao vì tin rằng chúng thuộc về mình. Và có Người Thắp Đèn, cứ làm theo những mệnh lệnh được giao mà không dừng lại để tự hỏi liệu những mệnh lệnh ấy còn có ý nghĩa hay không.
Khi còn nhỏ, chúng ta có thể thấy những nhân vật này thật buồn cười. Nhưng khi trưởng thành, họ lại có thể khiến ta thấy hơi... quen thuộc. Ta nhận ra người luôn chạy theo sự công nhận. Người đánh giá thành công bằng những con số. Người quá bận rộn làm theo những gì được kỳ vọng đến mức quên mất vì sao mình bắt đầu.
Saint-Exupéry không xây dựng những nhân vật này với những câu chuyện quá phức tạp. Họ gần như là những hình mẫu được phóng đại. Và có lẽ đó chính là điều khiến họ trở nên thú vị. Mỗi người đại diện cho một cách sống có thể trở nên quen thuộc đến mức chúng ta không còn nhận ra nó kỳ lạ đến thế nào.
Nhà Buôn đếm những vì sao nhưng chưa bao giờ thực sự tận hưởng chúng. Nhà Vua muốn có quyền lực ngay cả khi chẳng có ai để cai trị. Người Thắp Đèn vẫn tiếp tục làm việc, dù những điều kiện khiến công việc ấy trở nên vô lý. Không ai trong số họ nhất thiết là một người xấu. Họ chỉ quá mải mê với một thứ gì đó đến mức nó trở nên quan trọng hơn tất cả những thứ còn lại.
Và đó là lúc câu chuyện trở nên khác đi khi chúng ta lớn lên. Câu hỏi không còn là: “Tại sao những người lớn này lại kỳ lạ đến vậy?” Mà có thể là: “Nếu ở trong câu chuyện này, mình sẽ sống trên hành tinh nào?”
Đến bao giờ chúng ta ngừng hỏi “Tại sao”?
Có lẽ sự đối lập quan trọng nhất trong Hoàng Tử Bé không phải là giữa trẻ con và người lớn. Mà là giữa sự tò mò và sự chắc chắn. Hoàng Tử Bé luôn đặt câu hỏi. Cậu muốn biết tại sao. Cậu để ý đến những điều mà người lớn đã học cách bỏ qua. Cậu quan tâm đến những buổi hoàng hôn. Cậu lo lắng cho bông hồng của mình. Cậu muốn hiểu những người mình gặp.
Trong khi đó, những người lớn thường quan tâm đến những thứ có thể đếm được, đo lường được hoặc giải thích được. Bạn bao nhiêu tuổi? Ngôi nhà của bạn giá bao nhiêu? Bạn có bao nhiêu tiền? Bạn sở hữu bao nhiêu ngôi sao? Những câu hỏi ấy không nhất thiết vô nghĩa. Nhưng cuốn sách khiến chúng ta tự hỏi điều gì xảy ra khi đó trở thành những câu hỏi duy nhất mà chúng ta biết cách đặt ra.
Cuộc sống hiện đại thường khuyến khích chúng ta suy nghĩ theo cách ấy. Chúng ta đo năng suất bằng những con số. Thành công trở thành chức danh, mức lương hoặc một danh sách thành tựu. Thời gian trở thành thứ cần được tối ưu hóa.
Ngay cả những sở thích cũng có thể biến thành mục tiêu: đọc bao nhiêu cuốn sách, chạy bao nhiêu kilomet, học được bao nhiêu kỹ năng mới. Không có gì sai với việc đo lường. Nhưng Hoàng Tử Bé nhẹ nhàng nhắc chúng ta rằng không phải điều gì quan trọng cũng có thể đếm được.
Một tình bạn không thể thu gọn thành một con số. Tình yêu cũng vậy. Hay cảm giác thân thuộc khi trở lại một nơi khiến ta nhớ về nhà. Có lẽ trưởng thành không phải là học cách ngừng đặt câu hỏi. Mà là học cách nhớ lại những câu hỏi nào thực sự đáng để hỏi.
Bông hồng: Tại sao chúng ta gắn bó với một điều gì đó?
Mối quan hệ giữa Hoàng Tử Bé và bông hồng là một trong những phần quan trọng nhất của câu chuyện. Ban đầu, cậu không hiểu cô. Cô xinh đẹp nhưng kiêu kỳ và đôi khi khá khó chiều. Hoàng Tử Bé không biết phải làm gì với những điều ấy, và cuối cùng quyết định rời khỏi hành tinh của mình.
Chỉ sau khi gặp những bông hồng khác, cậu mới hiểu ra một điều quan trọng. Bông hồng của cậu không đặc biệt vì cô là bông hồng duy nhất trên đời. Cô trở nên đặc biệt bởi vì cậu đã dành thời gian cho cô. Cậu tưới nước cho cô. Che chắn cho cô. Lắng nghe cô. Ở bên cô.
Nói cách khác, sự gắn bó tạo nên ý nghĩa. Đây có lẽ là một trong những ý tưởng đẹp nhất của cuốn sách, bởi nó thay đổi cách chúng ta nghĩ về giá trị. Chúng ta thường nghĩ một thứ có giá trị vì nó hiếm có hoặc vốn dĩ đặc biệt. Nhưng có lẽ một số điều trở nên quý giá đơn giản bởi vì chúng ta đã dành một phần cuộc đời mình cho chúng.
Một chiếc ghế yêu thích. Một quán cà phê quen. Một bức ảnh cũ. Một cuốn sách thời thơ ấu. Một người chúng ta đã biết từ rất lâu. Có thể những điều ấy chẳng có gì đặc biệt với người khác. Nhưng chúng không cần phải như vậy. Ý nghĩa của chúng đến từ mối quan hệ mà chúng ta đã xây dựng với chúng.
Và đó là lý do bông hồng quan trọng. Cô ấy không hoàn hảo. Cô ấy chỉ đơn giản là bông hồng của cậu.
Chú cáo và ý nghĩa của việc gắn kết
Rồi Hoàng Tử Bé gặp chú cáo. Chú cáo giúp cậu hiểu một điều mà hành trình của cậu dường như đã dẫn đến từ đầu: sự kết nối. Trước khi gặp nhau, Hoàng Tử Bé và chú cáo chỉ là hai người xa lạ. Sau khi dành thời gian cho nhau, họ trở nên quan trọng đối với nhau.
Chú cáo gọi quá trình ấy là “thuần hóa” — tạo ra những mối liên kết giữa hai sinh vật vốn chẳng có gì liên quan đến nhau. Đó là một ý tưởng đơn giản, nhưng càng lớn chúng ta càng thấy nó phức tạp. Bởi vì các mối quan hệ cần thời gian. Và thời gian lại chính là thứ mà cuộc sống hiện đại thường khiến chúng ta cảm thấy mình không có đủ.
Chúng ta có thể liên lạc với gần như bất kỳ ai chỉ trong vài giây, nhưng những mối quan hệ có ý nghĩa vẫn không thể được xây dựng trong vài giây. Để hiểu một người cần sự chú ý. Tình bạn cần những lần gặp gỡ lặp đi lặp lại. Tình yêu cần sự hiện diện. Niềm tin cần thời gian để lớn lên.
Vì thế, bài học từ chú cáo không chỉ nói về tình yêu. Nó nói về thời gian mà chúng ta lựa chọn dành cho một ai đó. Trong một thế giới luôn thúc giục chúng ta nhanh hơn, câu chuyện nhắc rằng một số điều ý nghĩa nhất trong cuộc sống chỉ có thể tồn tại vì chúng ta đã chịu chậm lại đủ lâu để chúng lớn lên.
Điều gì thay đổi khi chúng ta đọc lại?
Có lẽ Hoàng Tử Bé thực ra chẳng thay đổi. Chúng ta mới là những người thay đổi. Khi còn nhỏ, có thể chúng ta nhớ đến chú cáo. Lớn hơn một chút, ta bắt đầu hiểu bông hồng. Vài năm sau, có lẽ hình ảnh Nhà Buôn lại đột nhiên trở nên quen thuộc một cách đáng ngại.
Một câu nói khác khiến ta dừng lại. Một nhân vật khác bắt đầu có ý nghĩa. Một phần khác của câu chuyện ở lại trong chúng ta lâu hơn. Đó chính là một trong những điều đẹp nhất của việc đọc lại một cuốn sách. Cuốn sách trở thành một tấm gương. Chúng ta không thực sự quay lại cùng một câu chuyện, bởi vì chúng ta cũng không còn là cùng một con người.
Và có lẽ đó là lý do một số cuốn sách xứng đáng được giữ lại trên kệ rất lâu. Không phải vì chúng ta sẽ đọc chúng mỗi năm. Mà vì chúng ta biết rằng, mỗi lần quay lại, có thể sẽ có một điều gì đó đang chờ mình — một điều mà trước đây chúng ta chưa đủ lớn, chưa đủ trải nghiệm hoặc đơn giản là chưa đủ chú ý để nhận ra.
Có lẽ trưởng thành không phải là vấn đề
Có một cách khá phổ biến để đọc Hoàng Tử Bé: coi đây là câu chuyện nhắc chúng ta đừng trở thành những người lớn. Nhưng có lẽ cách đọc đó hơi đơn giản. Trưởng thành không phải vấn đề. Chúng ta cần trách nhiệm. Cần kiến thức. Cần đưa ra quyết định, kiếm tiền, giải quyết vấn đề và chăm sóc những người xung quanh.
Câu hỏi là: trên hành trình ấy, chúng ta đã đánh mất điều gì? Liệu chúng ta có thể trưởng thành mà không đánh mất sự tò mò? Có thể tham vọng mà không biến mọi thứ thành những con số? Có thể độc lập mà không quên rằng mình vẫn cần những người khác? Có thể bận rộn mà không tự thuyết phục bản thân rằng bận rộn đồng nghĩa với đang sống?
Có lẽ điều Hoàng Tử Bé thực sự mời gọi chúng ta làm không phải là trở thành trẻ con một lần nữa. Mà là mang theo một phần cách nhìn của một đứa trẻ vào cuộc sống trưởng thành. Biết để ý. Biết ngạc nhiên. Biết hỏi “tại sao”. Biết trân trọng những điều không thể đo lường.
Và đôi khi, nhìn một điều gì đó đã quá quen thuộc bằng ánh mắt của một người lần đầu tiên nhìn thấy nó. Có lẽ đó là lý do chúng ta vẫn luôn quay lại với Hoàng Tử Bé.
Câu chuyện vẫn vậy.
Chỉ là chúng ta không còn như trước nữa.
Bình luận